Mænusótt nær horfin úr heiminum en baráttunni er ekki lokið

Alþjóðlegur dagur gegn mænusótt (World Polio Day) var haldinn 24. október. Dagurinn minnir á þann mikla árangur sem náðst hefur í baráttunni gegn þessum alvarlega smitsjúkdómi, en jafnframt mikilvægi þess að halda áfram bólusetningum og vöktun þar til sjúkdómnum hefur verið útrýmt um allan heim. Í ár eru jafnframt liðin 70 ár frá því að bólusetningar gegn mænusótt hófust á Íslandi.

Mænusótt (poliomyelitis), einnig nefnd lömunarveiki, er mjög smitandi veirusjúkdómur sem einkum leggst á börn yngri en fimm ára. Veiran berst aðallega með saurmengun, fjölgar sér í þörmum og getur borist þaðan í taugakerfið og valdið varanlegri lömun. Flestar sýkingar eru einkennalausar eða valda vægum veikindum, en um eitt af hverjum 200 smitum leiðir til óafturkræfrar lömunar. Meðal þeirra sem lamast deyja 5–10% vegna lömunar öndunarvöðva. Engin lækning er til við sjúkdómnum, en hægt er að koma í veg fyrir hann með bólusetningu.

Árið 1988 hófst alþjóðlegt átak um útrýmingu mænusóttar (Global Polio Eradication Initiative), meðal annars undir forystu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO), Rotary International og UNICEF. Þá var áætlað að um 350.000 manns lömuðust árlega af völdum sjúkdómsins í yfir 125 löndum.

Síðan þá hefur tilfellum af völdum villtrar mænusóttarveiru fækkað um meira en 99,9%. Landlæg útbreiðsla hennar er nú aðeins í tveimur löndum, Afganistan og Pakistan. Samkvæmt upplýsingum frá alþjóðlega útrýmingarátakinu höfðu 48 tilfelli af völdum villtrar mænusóttarveiru verið tilkynnt í þessum löndum árið 2026, miðað við stöðuna 20. október.

Þrátt fyrir þennan árangur er hættan ekki liðin hjá. Auk villtrar mænusóttarveiru hafa komið upp hópsýkingar af völdum afbrigða sem þróast hafa frá veikluðum veirum í bóluefni sem gefið er í munn (OPV, það bóluefni hefur ekki verið notað hérlendis). Slík afbrigði geta dreifst meðal óbólusettra og valdið lömun. Undanfarin ár hafa þau valdið hópsýkingum í nokkrum löndum, einkum í Afríku, og einnig greinst í frárennslisvatni í Evrópu.